«کشف الاسرار»، از تفاسیر کهن پارسی است که رشیدالدین میبدی بیش از نه قرن پیش نوشته است. در این تفسیر، ذیل هر آیه در سه مرحله (به تعبیر مولف کتاب: سه نوبت) مطالبی بیان شده است.نویسنده مقاله، از نوبت اول، یک بحث ادبی، (گونه هروی)؛ از نوبت دوم، یک بحث تاریخی - روایی (اسرائیلیات)؛ و از نوبت سوم، یک بحث کلامی (تاویل های عرفانی) را برگزیده و به بحث گذاشته است.

تاثیر، تاثر، تبادل و تعامل، از جمله مولفه های مهم و اثرگذار در شکوفایی پدیده های انسانی و اجتماعی است. تاثیر متقابل و سازنده فرهنگ ها، اندیشه ها و گرایش های گوناگون علم و دانش در یکدیگر به عنوان پدیده های ارزنده و سازنده نیز امری است آشکار.با نگاهی گذرا به چگونگی مناسبات میان قرآن کریم و ادبیات، به عنوان گرایشی از دانش، میزان تاثیر دولت قرآن در قلمرو ادبیات فارسی و عربی بدان پایه است که در قالب کتاب ها، مقالات و سخنرانی ها بدان پرداخته شده و کرسی درسی نیز بدان اختصاص یافته است؛ اما آنچه در این مقال به طور محوری بدان پرداخته شده، گذری بر نقش برجسته شعر در اعتلا و شکوفایی تفسیر قرآن کریم است.در این نوشتار، ضمن گذری بر چند تفسیر، به اجمال به نقش شعر در تفسیر کشف الاسرار و عده الابرار میبدی پرداخته شده است.

کشف الاسرار به عنوان یک کتاب منثور پارسی، ویژگی های کلامی، واژگانی، صرفی و نحوی فراوانی دارد که هریک در جای خود قابل توجّه است. شاید مهم ترین آن ها موزون بودن نثر و توجّه بسیار میبدی به زبان کهن پارسی-چه در برگزیدن واژه ها و چه در دستور زبان-باشد که خواندن این متن را جذّاب تر کرده است. با توجّه به اینکه نوبت سوم این تفسیر، یعنی بخش تفسیر عرفانی از تنوّع زبانی و موضوعی برخوردار است و جنبه ادبی و هنری زبان غلبه دارد و میبدی هم از دیدگاه شریعت و هم از دیدگاه های متفاوت اهل طریقت چون اهل زهد، اهل عشق و اهل سُکر به بیان موضوعات موردنظر خود می پردازد و در بیان هرکدام از دیدگاه ها نیز زبان، ویژگی های متفاوتی می یابد، بررسی سبک شناسانه ویژگی های زبانی این تفسیر ارزشمند – به ویژه در نوبت سوم – ضروری به نظر می رسد. بنابراین پژوهش حاضر به منظور آشکارکردن ارزش های بلاغی و زبانیِ تفسیر میبدی، این فرضیه را ثابت می کند که زیبایی بخش سوم کشف الاسرار میبدی افزون بر وجود صُور گوناگون خیال و شگردهای مرتبط با موسیقی کلام، مرهون ترفندهای ادبی برخاسته از جنبه های بلاغی زبان است. روش تحقیق در این پژوهش به صورت توصیفی و تحلیل محتوا در خصوص ویژگی های سبکی (زبانی) نوبت سوم تفسیر کشف الاسرار است.

تفسیر خواجه عبدالله انصاری، از آثار گرانبهای اوست که تاکنون متن کامل آن پیدا نیست و جز به یاری بعضی مأخذ، به قسمتی از مطالب آن نمی توان دست یافت. مهمترین اثری که بخشی از مباحث آن را در خود محفوظ داشته؛ تفسیر کشف الاسرار و عده الابرار ابوالفضل رشید الدین میبدی عارف و مفسر بزرگ اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم است. این مقاله، بررسی اجمالی است در باب آنچه در تفسیر میبدی به نام خواجه عبدالله انصاری آمده یا بگونه ای نقل شده است که خواننده انتساب آن را به خواجه یقین خواهد کرد. این بررسی نشان می دهد که ابوالفضل میبدی مقدار ناچیز از تفسیر خواجه عبدالله انصاری را در بخش عرفانی کتاب خود، (نوبت سوم) کشف الاسرار، آورده است. میبدی، تفسیر خواجه عبدالله انصاری را، کتاب شیخ الاسلام انصاری در تفسیر قرآن می خواند. بنابراین به نظر می رسد این کتاب نام و عنوانی خاص نداشته و به همان عنوان تفسیر خواجه عبدالله انصاری معروف بوده است. مطابق نظر ابوالفضل میبدی و با عنایت به دیگر آثار خواجه عبدالله انصاری، می توان دریافت که کلام خواجه در تفسیر نیز در نهایت ایجاز بوده است و از سوی دیگر، گفته های منقول از خواجه در تفسیر کشف الاسرار، بعضی بطور کامل و بعضی بصورت جزئی تکرار شده اند که خود از حجم مقدرا بازمانده تفسیر خواجه می کاهد. منقولات کشف الاسرار،نشان ازصد میدان و منازل السائرین خواجه دارد و به روش پیر هرات ،که طریقت و حقیقت را با رعایت کامل اصول شریعت می خواهد ;متناسب است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

پیامبر اکرم (ص) و وقایع زندگی او نزد مسلمانان جایگاه ویژه ای دارد. متفکران مسلمان، اعم از عارف و متکلم و فیلسوف، همواره درصدد تبیین شخصیت آن حضرت بوده اند و در باب جایگاه او در نظام آفرینش و سلسله پیامبران سخن گفته اند. بی شک این تلاش در آغاز راه ریشه هایی عاطفی داشته است؛ اما بعد از مدتی جنبه های نظری آن بر زمینه های عاطفی فایق آمده  است. این مقاله با عنایت به دو جریان مهم در تبیین شخصیت پیامبر اکرم (ص) در عالم اسلام، سعی دارد جایگاه تفسیر کشف الاسرار را در این دو جریان، شناسایی و نقش معراج را که یکی از مهم ترین وقایع روزگار پیامبر است، در تبیین شخصیت ایشان در این کتاب تحلیل کند. میبدی به دلیل گرایش های عرفانی در تفسیر قرآن و در نقل واقعه معراج به جنبه های عرفانی و عاطفی بیشتر توجه می کند و در تبیین شخصیت پیامبر تنها بر فضیلت و تقدم او در مقامات معنوی تکیه می کند و به طرح مرزهای نظریه «انسان کامل» با محوریت «حقیقت محمد (ص) که بعدها در نظریه عرفانی اسلامی به یکی از اساسی ترین مباحث اهل تصوف و عرفان نظری مبدل می شود، اشاره نمی کند.

زمینه و هدف: تفسیر نسفی اثر نجم¬الدین نسفی یکی از مهمترین آثار قرن پنجم و ششم هجری است که نویسنده در آن ترجمه ای مسجع از قرآن ارائه داده و تفسیر کشف¬الاسرار و عده الابرار اثر ابوالفضل میبدی است که نویسنده قرآن را با دیدی عرفانی تفسیر کرده است. تحلیل گفتمان این دو کتاب میتواند اصول اعتقادی و ایدئولوژی نویسندگان را بخوبی نشان دهد. یکی از نظریه های مهم در زمینۀ تحلیل گفتمان، نظریۀ نورمن فرکلاف است که در آن رابطۀ میان ملاکهای درونی و بیرونی متن بررسی میشود. فرکلاف متن را در سه محور توصیف، تفسیر و تبیین بررسی میکند. در مرحلۀ توصیف واژه ها، دستور و ساختهای متن بررسی میشود. بحث واژه ها از آن جهت که شالوده و اساس تولید یک متن است جایگاه ویژه ای دارد. فرکلاف معتقد است واژه های یک متن را در سه محور میتوان مورد تحلیل گفتمانی قرار داد: ارزش تجربی، ارزش رابطه ای و ارزش بیانی کلمات. ازطریق بررسی این سه محور میتوان به ویژگیهای روحی، روانی، شخصیتی، اعتقادی، ایدئولوژیک، فلسفی و... نویسنده متن و شرایط حاکم در زمان او پی برد. روش مطالعه: در این مقاله نویسندگان با روش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه ای درصدد هستند گفتمان موجود در ترجمۀ این دو کتاب را در زمینۀ تحلیل واژه ها مورد بررسی قرار دهند. یافته ها: خلاقیتهای معنایی در زمینۀ ارزش تجربی کلمات در تفسیر میبدی کاملتر از تفسیر نسفی است. میبدی واژه ها و عباراتی را که هم معنا نیستند بصورت مترادف در کنار هم می آورد و گاه در برقراری این ارتباط رابطۀ علی و معلولی را درنظر میگیرد؛ اما نسفی در اینگونه موارد با تعابیر مختلف سعی در توضیح بیشتر مطلب دارد و هدف او بیان اهمیت موضوع است. همچنین بکار بردن واژه ها در معنای استعاری در تفسیر میبدی بیشتر از نسفی است و در زمینۀ ارزش رابطه ای کلمات که در نتیجۀ رعایت آن، متن از حسن تعبیر و زیبایی بالاتری برخوردار میشود، تفسیر نسفی توانمندتر از میبدی عمل کرده است و در محور ارزش بیانی کلمات نسفی قویتر از میبدی ظاهر شده و گزینش کلمات با بار معنایی مؤثر بر احساسات مخاطب در کلام او بیشتر است. نتیجه گیری: در زمینۀ ارزش تجربی کلمات، میبدی در تفسیر خود خلاقیت بیشتری نسبت¬به نسفی دارد و بهتر عمل کرده است و در زمینۀ ارزش رابطه ای کلمات و کاربرد حسن تعبیر نسفی قویتر از میبدی عمل کرده است اما میبدی کلمات ادیبانه تر و رسمیتر بیشتری نسبت¬به نسفی دارد و در زمینۀ ارزش بیانی کلمات تأثیر کلام نسفی بر احساسات مخاطب بیشتر از میبدی است.

موضوع این پژوهش بررسی کنش های گفتاری در بخش تفسیر عرفانی کشف الاسرار و عده الابرار است. شیوه پژوهش بر پایه نظریه جان راجرز سرل و طبقه بندی پنجگانه او از کنش های گفتاری و نمونه برداری سیستماتیک از پاره گفتارها قرار دارد. تحلیل داده ها نشان می دهد که بیشترین بسامد را کنش های اظهاری با حدود 55% از کل کنش ها دارد و قصد آن بیان باورهای صوفیانه میبدی است که اغلب از زبان خداوند و مشایخ طریقت بیان می شود. پس از آن کنش های عاطفی با 26% قرار دارد که که از زبان خداوند نقل می شود و قصد آن فراخوانی عواطف مخاطب و اقناع است. پس از آن کنش های ترغیبی با 15% فراوانی قرار می گیرند. بسامد کمتر کنش ترغیبی نشان می دهد که قصد ترغیب مخاطب و تبلیغ صریح چندان مورد توجه صوفیان بزرگ نیست و کمتر کاربرد دارد. در مرتبه چهارم، کنش های تعهدی با 2% هستند که قصد دارند، مهر و بخشش الهی را از زبان خداوند تعهد کنند. سرانجام کنش های اعلامی هستند با کمتر از 1% از اصول دین، از زبان خداوند و قرآن سخن می گویند. تحلیل کنش های گفتاری، موضع پنهان میبدی را نسبت به جریان های فکری دورانش بازمی تاباند و حضور او را در گیرودار جدال میان اهل شریعت و اهل طریقت و همچنین جدال میان فرقه های صوفیه اهل عشق و اهل زهد در هرات قرن ششم نشان می دهد نیز، نگرش انتقادی او را به جریان های فکری روزگارش آشکار می سازد و بالاخره راهبرد گزیده میبدی را در جمع آوری، حفظ و سامان دادن به یک نظام فکری منسجم از اندیشه های مشایخ پیشرو صوفیه می نمایاند.

«میبدی» در نوبت سوم کشف الاسرار به تاویل آیات قرانی پرداخته است و با توجه به مذاق عرفانی خویش، دریافت هایی را از آیات قرآن، مفاهیم و موضوعات آن عرضه کرده است؛ البته تاویلات وی درباره همه آیات نیست، بلکه مفسر با توجه به زمینه های مختلف متنی و فرامتنی اغلب به آیاتی پرداخت که چنین تاویلاتی را پذیرا باشند. یکی از موضوعاتی که در این بخش، دیدگاهی تاویلی را به خود معطوف کرده داستان «هبوط» آدم و حواست. به نظر می رسد از نظر میبدی هبوط، تنزل مرتبت والای وجود است که به صورت تجلی و تجافی تحقق و بروز می یابد و اساس آن درباره انسان و خلافت او بر روی زمین مطرح است. در این پژوهش ضمن تبیین معانی واژه هبوط در فرهنگ ها، معانی و مصادیق هبوط، سیر هبوط وگونه گونی آن، اغراض و اهداف هبوط، تفاوت هبوط کریمانه با لعینانه و نفی جنسیت، چگونگی هبوط آدم، شیطان و تمتع شیطان از آن و... بر اساس تفسیر کشف الاسرار بررسی شده است. حاصل پژوهش نشان می دهد هبوط از نظر میبدی برای امتحان انسان بوده که هم به صورت تجلی و هم تجافی روی داده، جنسیت در آن نقش نداشته و هدف آن رسیدن آدم به مقام خلیفه الهی بوده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.